کد خبر: 38186
تعداد نظرات: بدون نظر
تاریخ انتشار: ۵/ آبان/ ۱۳۹۸ - ۱:۲۸

بی بی كوكب بختيار دختر نصيرخان سردار جنگ بختياری در سال ۱۲۷۱ شمسی در ميان ايل بختياری متولد گرديد (‌اطلاعات سنگ قبر بی بی كوكب‌) پدرش نصيرخان فرزند امامقلی خان حاجی ايلخانی از طايفه زراسوند، دوركی باب و شاخه هفت‌لنگ ايل بختياری بود كه در طول حيات خود مناصب مهم و حساسی را در ايران بر عهده داشت.

یادداشتی به قلم دكتر غفار پوربختيار دانش آموخته دانشگاه تهران و پژوهشگر تاریخ معاصر ایران در خوزستان سرافراز:

مقدمه

در طول تاريخ ايران مردان و زنان بسياری را داريم كه در مواجهه با فرهنگ‌های بيگانه و بويژه فرهنگ غربی از مظاهر فرهنگ ملی و يا فرهنگ دينی خود دفاع نموده‌اند. شناخت و معرفی اين اشخاص رسالت بزرگ و خطيری است كه برعهده مورخان و نويسندگان می باشد. بی بی كوكب بختيار يكی از همين افراد بوده است. ايل بختياری در دفاع و پاسداری از فرهنگ و هويت ملی ايران در طول تاريخ و به خصوص تاريخ انقلاب مشروطه ايران نقش بسزايی ايفاء نموده است. توجه و علاقه به حفظ و نگهداری مواريث كهن فرهنگی همچون اشعار شاهنامه فردوسی و ديوان‌های نظامی گنجوی نظير هفت پيكر و اسكندرنامه از يك‌سو و دفاع از قلمرو ايران در مقابل با متجاوزان روس، انگليس، عثمانی و افاغنه در طول تاريخ از سوی ديگر نشان‌دهنده حسن انجام نقش مذكور توسط بختياری ها می باشد. اين بانوی فرهنگ‌دوست كه نسبش به ايل مذكور می رسد نيز با سفر به فرنگستان (اروپا) و مواجهه با فرهنگ و جامعه غربی تحت تاثير عوام فريبی های آن فرهنگ قرار نگرفته و به شدت از مظاهر و مصدايق فرهنگ ملی و ديني خود دفاع نموده است. او كه علاقه و اشتياق بسياری به فرهنگ ايرانی- اسلامی خود داشته است، در هر كجا كه اين فرهنگ با خطرات و آسيبهای مواجه می گرديد از آن دفاع نموده است.

شرح حال بی بی كوكب بختيار

بي‌بي‌كوكب بختيار دختر نصيرخان سردار جنگ بختياري در سال ۱۲۷۱ شمسي در ميان ايل بختياري متولد گرديد (‌اطلاعات سنگ قبر بي‌بي‌كوكب‌) پدرش نصيرخان فرزند امامقلي‌خان حاجي ايلخاني از طايفه زراسوند، دوركي باب و شاخه هفت‌لنگ ايل بختياري بود كه در طول حيات خود مناصب مهم و حساسي را در ايران بر عهده داشت. نصيرخان فرزند امامقلي‌خان حاجي ايلخاني در كنار برادر بزرگ‌تر خود لطفعلي‌خان در جريان استبداد صغير محمدعلي‌شاه قاجار از وي حمايت كردند و بنابراين لطفعلي ملقب به امیر مفخم و نصيرخان ملقب به سردار جنگ گرديد (‌خاطرات سردار ظفر، مجله وحيد، ۱۳۵۲، ص ۴۵۴‌). اما پسر عموهايش يعني علي‌قلي‌خان سردار اسعد و برادرانش كه پسران حسينقلي‌خان ايلخاني بودند از مشروطه‌خواهان حمايت نمودند و به مقابله با استبداد محمدعلي‌شاه برخواستند. با فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان بختياري و گيلاني، محمدعلي‌شاه سرنگون و پسرش احمدشاه به جاي او بر تخت سلطنت نشانده شد اما سردار اسعد و برادرانش حاضر به تنبيه و مجازات امير مفخم و سردار جنگ نشدند و اين دو حتي در دوران مشروطيت مناصب مهمي بدست آوردند. در اين ميان نصيرخان مدتها حكومت ايالات مهم ايران همچون اصفهان و يزد را دارا بوده و يا با داشتن مقام ايلخاني كل بختياري، اين ايل را اداره مي‌نمود و در دوره‌ي چهارم نيز نماينده بختياري‌ها در مجلس شوراي ملي بود. او در بهمن۱۳۱۰ شمسي در هامبورگ آلمان درگذشت و در مقبره خانوادگي در نجف اشرف مدفون گرديد (دانشنامه تخت فولاد اصفهان، ۱۳۸۹، ص ۲۸۷).

 بي‌بي‌كوكب دوران كودكي خود را ميان سياه چادرهاي ايل بختياري و مراتع سرسبز و كوهستاني آنها گذراند. به علت وجود صميميت و نزديكي ميان نصيرخان سردار جنگ و برادرش لطفعلي‌خان امير مفخم (‌اين دو برادر تني بوده و مادرشان ماه‌منظر نام داشت)، سردار جنگ دختر خود به نام بي‌بي‌كوكب را به ازدواج فتحعلي‌خان سالار مويد پسر امير مفخم درآورد. فتحعلي‌خان در جنگ‌هاي مشروطه‌خواهان با ضد انقلابيون دوشادوش مشروطه‌خواهان جنگيد و بويژه در جنگ‌هاي بروجرد شجاعت و رشادت بسياري از خود بروز داد و به همين خاطر طي فرماني از سوي احمدشاه در رجب ۱۳۳۰ لقب سردار معظم را بدست آورد (‌دانشور علوي، ۱۳۷۷، ص ۱۰۸).

از دوران كودكي و نوجواني بي‌بي‌كوكب اطلاعاتي در دست نيست. همين قدر مي‌دانيم كه او تحصيلات خود را زير نظر معلم‌هاي سرخانه كه غالباً از ميان مدرسان زبده اصفهان برگزيده شدند گذرانده و سپس با مطالعه مستمر آثار ادبي و متون تاريخي و ديني و مراوده با علما و ادبا به تكميل معلومات خود پرداخت (دانشنامه تخت فولاد اصفهان، ۱۳۸۹، ص ۲۸۹).

زنان فرهنگ‌دوست و هنرپرور در ايران و ايل بختياري

  در دوره‌ي قاجار زنان فرزانه و فرهيخته‌اي ديده مي‌شود كه در شعر و ادب و هنر و تاريخ منشاء اثر بوده و حتي آثار و اشعاري از خود به يادگار گذاشته‌اند. زناني چون طاووس خانم، دلشاد خانم و آغاباجي كه هر سه از زنان فتحعلي‌شاه قاجار و اهل شعر و ادب بوده‌اند، يا ماه‌تابان‌ خانم ملقب به قمرالسلطنه و حسن‌جهان خانم دختران فتحعلي‌شاه كه طبع شعر داشته‌اند. يا بانواني چون عصمت، ام‌اسلمه و ضياء‌السلطنه كه علاوه بر شاعري، هنرمند و خوشنويس بوده‌اند و همين طور جهان‌خانم ملقب به مهدعليا، عفت‌السلطنه همسر ناصرالدين‌شاه، فخرالدوله دختر ناصرالدين شاه و خيلي ديگر از بانوان عصر قاجار كه هر كدام در شعر، ادب، علم، خوشنويسي، نقاشي و موسيقي مهارت و تبحر بسياري داشته‌اند. اما در ايل بختياري نيز به علت توجه بسياري از بختياري‌ها به آموختن علم و ادب، و استعداد و قريحه فوق‌العاده آنها در كسب علم و دانش نيز زنان دانشمند و ادب پروري ظهور كرده‌اند. اليزابت مكبن روز در اين خصوص مي‌نويسد: “‌زن‌هاي بختياري استعداد و فوق‌العاده‌اي در سوادآموزي دارند و تنها ترس من آن است كه اگر آنها به دنبال كسب دانش بروند از كار اصلي خود كه همان خانه‌داري و فراگيري حرفه‌هاي محلي است باز مي‌مانند” (‌مكبن روز، ترجمه اميري، ۱۳۷۳، ص ۱۳).

 از ميان بي‌بي‌ها و بانوان فرهيخته، دانش‌دوست، ادب‌پرور و تاريخ‌دان بختياري مي‌توان به كساني چون بي‌بي‌مريم و حاجيه بي‌بي‌نيلوفر از دختران حسينقلي‌خان ايلخاني بختياري و خواهران سردار اسعد و سردار ظفر، بي‌بي‌خانم همسر امامقلي‌خان حاجي ايلخاني بختياري اشاره كرد. حتي وسعت اطلاعات و اگاهي بسيار و بي‌نظير بي‌بي‌خانم تا آن اندازه سرآرنولد ويلسون رئيس شركت نفت ايران و انگليس در خاطرات خود درباره‌ي اين ويژگي او مي‌نويسد: “‌در اينجا بايد گفت كه من در بين مردم ايران از هر طبقه اعم از ذكور و اناث، حتي در ميان رجال سياسي اين كشور كمتر كسي را ديده‌ام كه به اندازه اين بي‌بي وسعت اطلاعات داشته باشد” (ويلسون،۱۳۴۷ ترجمه سعادت نوري، ص ۲۵۰).

بي‌بي‌كوكب بختيار، نخستين بانوي سفرنامه‌نويس ايراني

  يكي از شاخص‌ترين و برجسته‌ترين بانوان بختياري در فرهنگ دوستي و علم و ادب‌پروري، بي‌بي‌كوكب مي‌باشد. ويلسون، پس از آنكه بي‌بي‌كوكب را در زمره اشخاص دانا و با اطلاع زمان توصيف مي‌كند، در خصوص ديدگاه و نظر وي پيرامون حكومت قاجار مي‌نويسد: “‌سركار بي‌بي معتقد بود مادام كه سلاطين قاجاريه در اين مملكت فرمانروايي مي‌كنند، اهالي اين كشور آب خوش از گلويشان پايين نخواهد رفت و اوضاع ناگوار كنوني اصلاح نخواهد شده “(ويلسون، سعادت نوري، ۱۳۴۷، ص ۲۵۰).

او را مي‌توان نخستين بانوي ايراني دانست كه ضمن مسافرت به فرنگستان (اروپاي امروزي) و بازديد از كشورها و شهرهاي مختلف آن، به ثبت وقايع و حوادث سفر خود اهتمام ورزيد. بي‌بي‌كوكب به همراه شوهرش فتحعلي‌خان سردار معظم از ايران روانه اروپا گرديد (پوربختيار، ۱۳۸۷، ص ۵۸). علت اصلي سفر وي به فرنگستان، علاوه بر معالجه بيماري خود، ديدار و عيادت از پدرش نصيرخان سردار جنگ بختياري بود كه به علت بيماري در يكي از بيمارستانهاي هامبورگ آلمان بستري بود. متن اصلي اين سفرنامه در بايگاني تخصصي مظفر بختيار، استاد بازنشسته زبان و ادبيات فارسي دانشگاه تهران كه نوه پسري بي‌بي‌كوكب مي‌باشد موجود است. بنا به گفته‌ي ايشان اين سفرنامه در آينده‌اي نه چندان دور به صورت كتاب چاپ خواهد شد كه البته اين مهم تاكنون اتفاق نيفتاده است. بي‌بي‌كوكب طي اين مسافرت با دقت، تيزبيني و نكته‌سنجي، كليه مشاهدات و مسموعات و حوادث و وقايع مهم و ارزشمند را ثبت و ضبط نموده و شرح داده است. اين سفرنامه نشان‌دهنده وسعت اطلاع‌، دقت نظر و قدرت قريحه‌ي ادبي و انشاي استوار و اديبانه‌ي او مي‌باشد. به گفته‌ي مظفر بختيار، آگاهي، تيزبيني و خود ناباختگي و بي‌اعتنايي در برابر مظاهر و ظواهر مردم‌فريب فرنگ توسط بي‌بي‌كوكب و كوشش در حفظ شعاير و آداب و سنن اسلامي و ايراني در اين سفرنامه از جانب وي در خور توجه است (عكاشه،۱۳۶۳، ص ۵).

 سفرنامه‌ي بي‌بي‌كوكب علاوه بر دقت نظر و تيزبيني نويسنده، با نثري پخته و استوار و انشايي اديبانه به نگارش درآمده است. اشاره به آيات و احاديث و امثال عربي و فارسي، تضمين ابيات مختلف از شعرايي همچون مولوي و حافظ، كاربرد تركيبات، اصطلاحات، عبارات و كنايات ادبي و استفاده از انواع سجع و موازنه، نمودار وسعت اطلاع و ذوق و قريحه و نيز تتبع نويسنده در متون ادب فارسي است و خصوصاً تأثيرپذيري نويسنده از كليله و دمنه و انوار سهيلي كه از كتاب‌هاي متداول ادبي در آن زمان بوده، كاملاً مشهود است (دانشنامه تخت فولاد، ۱۳۸۹، ص ۲۸۸).

بي‌بي‌كوكب پس از ذكر علل سفر خود به فرنگستان به شرح ميزان فرهنگ‌دوستي و ادب‌پروري بانوان دربار قاجار مي‌پردازد. در اينجا جهت نشان دادن قدرت انشاء و عبارت پردازي بي‌بي‌كوكب به ذكر چند جمله از سفرنامه وي اكتفا شود.

گزيده‌اي از سفرنامه فرنگستان بي‌بي‌كوكب بختيار

هو. رب يسر و تمم بالخير، الهي عاقبت محمود گردان

روزنامه فرنگستان كمينه كوكب بختيار است.

همتم بدرقه راه كن اي طاير قدس كه دراز است ره مقصد و من نو سفرم

 فحمداً ثم حمداً ثم حمداً كه محول احوال بندگان و سبب سازكار عالميان اسباب و ساز سفر خيريت اثر فرنگ را كه اطبا جهت معالجه و صيانت نفس واجب دانسته و اقربا بر انجام آن اصرار موكد دارند در مرافقت زوج معظم مهيا فرمود. تا دو سه ماه قبل از اين از همه اسباب سفر فقط عزم سفر در سر بود و خيال خام در نظر مي‌نمود ولي بحمداله به فضل و توفيق الهي وسايل از هر جهت تدارك و تكميل گرديد و حاليا خود را نه فقط عازم و جازم بل مسافر رو به راه و راهي پادر ركاب مي‌بينم “‌جرس فرياد مي‌دارد كه بربنديد محمل‌ها”

«در سبب سازيش سرگردان شدم و ز سبب سوزيش همه حيران شدم»

  … به هرجهت، حال كه به تفضل و توفيق الهي محظورات مرتفع گرديده و اسباب سفر اولاً محض تشرف به زيارت و دستبوس خدايگان مقامي حضرت ابوي و در ثاني به نيت استعلاج و استقامت مزاج از هر حيث مهيا و آماده شده، توكل به درگاه بنده‌نواز و كارساز حقيقي و التجاء به شفاخانه غيبي دارم. ذره‌اي چشم اميد به حكيم جسماني و اسباب و وسائط دنيوي ندوخته‌ام، بر آنچه بر قلم تقدير و رقم مشيت و رضاي احديت رفته باشد خشنود و راضي‌ام به رضاي او:

دردم نهفته به ز طبيبان مدعي باشد كه از خزانه غيبيم دوا كنند

(‌خسروي، ۱۳۸۴، ص ۱۹۴)

بي‌بي‌كوكب و دكتر مصدق

 قلعه‌ي دزك قلعه‌ي اربابي لطفعلي‌خان امير مفخم بختياري در روستاي دزك چهارمحال بختياري واقع است. منطقه‌اي كه در فصل بهار و تابستان داراي آب و هواي خوش و مراتع و درختان سرسبز مي‌باشد. اين قلعه پس از مرگ امير مفخم به پسر بزرگش فتحعلي‌خان سردار معظم شوهر بي‌بي‌كوكب تعلق يافت. عده‌اي از بزرگان فرهنگ و ادب ايران زمين در طول تاريخ انقلاب مشروطيت و تاريخ معاصر ايران به جهات و علل گوناگون از جمله به دلايل سياسي روزگاري را در اين قلعه گذرانيده‌اند و اين قلعه مأمن و پناهگاه آنان بوده است. علي‌اكبر دهخدا دانشمند و اديب برجسته و مؤلف لغت‌نامه مشهور دهخدا، وحيد دستگردي شاعر شهير اصفهاني، محمدتقي ملك‌الشعراي بهار شاعر و سياستمدار معروف، آندره مالرو نويسنده برجسته فرانسوي از مهم‌ترين افراد برجسته‌اي بودند كه به اقتضاي روزگار در طي روزگاران مختلف در اين قلعه اقامت داشته‌اند و بنابراين، بي‌بي‌كوكب نيز ديدار و گفتگو با اغلب اين مهمانان برجسته را تجربه كرده و از محضر آنها استفاده‌هاي علمي، ادبي و فرهنگي برده است. يكي از كساني كه به اقتضاي سياست آن روزگار مدتي را در قلعه‌ي دزك گذرانده است، دكتر محمد مصدق بود كه در آن روزگار لقب مصدق‌السلطنه داشت و در منصب والي ايالت فارس بر آن ايالت حكمروايي مي‌كرد. اما با وقوع كودتاي سوم اسفند ۱۲۹۹ و رسيدن سيد ضياء‌الدين طباطبايي به منصب نخست‌وزيري ايران، اغلب رجال و مقامات مملكتي دستگير و زنداني شدند بنابراين، مصدق كه از جانب دولت جديد خود را در خطر مي‌ديد حكومت فارس را رها كرده و از خان‌هاي بختياري تقاضاي كمك نمود تا به وي پناه بدهند. او به قلعه‌ي دزك آمد و مدتي ميهمان اميرمفخم و سردار معظم، پدر شوهر و شوهر بي‌بي‌كوكب گرديد. بي‌بي‌كوكب كه با زيركي و تيزبيني خود جايگاه و شأن محترم و والايي براي مصدق قائل بود، از هر حيث مقدمات اقامت و پذيرايي شايان توجه از او را فراهم ساخت. نامه‌اي از بي‌بي‌كوكب در دست است كه نشان‌دهنده علاقه‌مندي و توجه اين بي‌بي بختياري به پذيرايي از ميهمان سياستمدار و عالي مقام خود مي‌باشد. بي‌بي‌كوكب در اين نامه كه داراي نشان سربرگ مخصوص وي و مهر و امضاءاش مي‌باشد خطاب به كدخداي دزك مي‌نويسد: “‌عالي¬جاه كدخداي دزك خاطر نشان سازد از قراري كه جناب آقاي مصدق‌السلطنه اطلاع داده‌اند هفته آتيه مختصراً از صفحات فارس مردانه به دهكرد و دزك عزيمت خواهند نمود. مقرر آنكه مطابق دستورات مشروح مفصل كه توسط آقاي دكتر امين ابلاغ شده با نظارت و هدايت مشاراليه معجلاً اقدام نموده، اطاق‌هاي سردر را براي پذيرايي، منزل مهيا ساخته، كالسكه خودم را مرتب نموده حاضر باشد. بالجمله نهايت سعي و مراقبت و انتظام و حسن سليقه به عمل آيد و هر نوع كم و كسر اسباب و اثاثيه از ظروف نقره و چيني‌آلات از لوازم انبار و صندوق‌خانه بي‌مضايقه تكميل و لايق و آبرومندانه برگزار كنند. زياده مطلبي نيست. [مهر و امضاء] كوكب بختيار (‌سند ضميمه در آرشيو دكتر مظفر بختيار) دكتر مصدق پس از سقوط دولت سيد‌ضياءالدين طباطبايي از چهارمحال بختياري به تهران عزيمت نمود.

 بي‌بي‌كوكب با توجه به علاقه‌اش به فرائض مذهبي در ۱۳۲۷ ش. به مكه مشرف گرديد. او سرانجام در هفتم ارديبهشت ۱۳۳۹ درگذشت و در آرامگاه خانوادگي و اختصاصي خوانين بختياري در تكيه مير‌فندرسكي مشهور به تكيه بختياري‌ها در قبرستان تخت فولاد اصفهان در كنار قبر شوهرش فتحعلي‌خان سردار معظم به خاك سپرده شد (اطلاعات سنگ قبر بي‌بي‌كوكب).

نتيجه

 بي‌بي‌كوكب بختيار يكي از زنان برجسته ايل بختياري مي‌باشد كه در دوران زندگاني خود منشاء خدمات و اثراتي بوده است. ديدار با علما، ادبا و سياستمداران و مذاكره و گفتگو با آنها توسط بي‌بي‌كوكب موجبات روشني انديشه و گسترش افق ديد اين بانوي بختياري را فراهم آورد. اما بي‌شك مهم‌ترين اقدام بي‌بي‌كوكب سفر به فرنگستان و ثبت و ضبط خاطرات و حوادث اين مسافرت بوده است. او در اين مسافرت به شرح مظاهر و ظواهر مردم‌فريب فرهنگ فرنگ مي‌پردازد. اما نكته جالب و ارزشمند در سفرنامه‌ي وي اين است كه بي‌بي‌كوكب پس از تشريح مظاهر مادي و معنوي كشورها و شهرهاي اروپا به تنقيد از جامعه‌ي اروپايي و فرهنگ آن پرداخته و هويت ملي و مذهبي خود را مقابل اين فرهنگ لوكس و مادي نباخته و از دست نداده است. بي‌بي‌كوكب به روايت سفرنامه‌اش فريب زيبايي‌ها و عوام فريبي‌هاي جامعه‌ي غربي را نخورده و در مقابل از فرهنگ و هويت ملي و مذهبي خود دفاع كرده است. اين بي¬بي بختياري كه علاقه بسياري به فرهنگ ايراني اسلامي خود داشته است در طول مسافرت خود به فرهنگ به شدت و وحدت هر چه تمامتر از اين فرهنگ دفاع نموده است.

منابع و مآخذ

– سردار ظفر، خسروخان. (۱۳۵۴) خاطرات سردار ظفر. مجله وحيد، شماره چهارم، دوره سيزدهم.

– دانشور علوي (مجاهدالسلطان)، نوراله. (۱۳۷۷) جنبش وطن‌پرستان اصفهان و بختياري. چاپ دوم، تهران: آنزان.

– مكبن روز، اليزابت. (۱۳۷۳) با من به سرزمين بختياري بيائيد. ترجمه مهراب اميري. تهران، آنزان.

– عكاشه، اسكندر. (۱۳۶۳) تاريخ ايل بختياري. تهران: فرهنگسرا.

– ويلسون، آرنولد. (۱۳۴۷) سفرنامه ويلسون (‌تاريخ سياسي و اقتصادي جنوب غربي ايران) ترجمه و تلخيص حسين سعادت‌نوري، تهران: ناشر.

– پوربختيار، غفار. (۱۳۸۷) جامعه بختياري و تحولات ايران از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامي. مسجدسليمان: دانشگاه آزاد اسلامي.

– دانشنامه تخت فولاد اصفهان. (۱۳۹۰) ج اول، اصفهان: سازمان فرهنگي، تفريحي شهرداري اصفهان.

FacebookWhatsAppGoogle GmailLineSMSSkypeTelegramViberWeChatTwitterGoogle+Yahoo MailGoogle BookmarksPinterestLinkedInShare

برچسب ها:



نظرات بینندگان
نام:
ایمیل:
* نظر:
نظر سنجی

آیا از عملکرد شورای پنجم کلانشهر اهواز راضی هستید؟

Loading ... Loading ...
تازه ترین اخبار
آ نتورک